W dwudziestoleciu międzywojennym wschodnią część województwa poleskiego ze stolicą w Brześciu nad Bugiem zamieszkiwały mniejszości narodowe. Tutaj także przebiegała granica polsko-sowiecka. Te aspekty wpływały na niestabilność tych terenów. Dlatego wymagały szczególnej opieki wywiadowczej i kontrwywiadowczej Wojska Polskiego. Dlatego na tym obszarze działały dwie takie agendy.
Pierwszą z nich była Ekspozytura Nr 6 w Brześciu nad Bugiem jako organ terenowy wywiadu Oddziału II Sztabu Głównego. Powstała ona z wywiadowczych wojskowych jednostek operacyjnych, które po wojnie polsko-bolszewickiej zaczęły działać w warunkach pokoju. Wspomniane jednostki należały do Oddziału II Informacyjnego sztabu Dowództwa Okręgu Generalnego Brześć Litewski. Ekspozytura Nr 6 funkcjonowała w latach 1921 – 26. Zajmowała się wywiadem płytkim terenu pogranicza i transgranicznego woj. podlaskiego, głównie w kierunku rosyjskim, litewskim, białoruskim i ukraińskim. Ekspozytura składała się referatów agentury wywiadowczej i technicznej (kluczowe komórki), organizacyjnej, personalnej oraz kancelarii i komórki finansowo-gospodarczej. Ponadto posiadała oddziały terenowe tzw. biura informacyjne. Na czele stał szef jednostki z podległą mu kancelarią, oficerem gospodarczym oraz oficerami biurowymi i wywiadowczymi. Pierwszym dowódcą tej placówki był kpt. Stefan Mayer (przeniesiony później do Ekspozytury Nr 1 w Wilnie). Jako ciekawostkę warto przytoczyć fakt, iż oficerem wywiadu brzeskiej „6-tki” był Sergiusz Piasecki. Niezwykle popularny w II RP pisarz i zarazem żołnierz, który działał na pograniczu oraz stronie sowieckiej. Wiele jego powieści stanowi zapis szpiegowskich przygód jakich doświadczył. W czasie reorganizacji Oddziału II SG w 1926r. Ekspozytura Nr 6 została włączona do Ekspozytury Nr 1 Wilno.
Druga agenda to Samodzielny Referat Informacyjny DOK Nr IX, która powstała w 1924r. obejmowała ochroną kontrwywiadowczą woj. poleskie oraz część lubelskiego, powiaty Siedlce, Łuków, Radzyń Podl., Konstantynów, Biała Podl. i Włodawa. Zabezpieczała kontrwywiadowczo jednostki wojskowe na terenie OK Nr IX, Referat Mobilizacji, składnice wojskowe, sąd i prokuraturę. Neutralizowała działania komunistów i wrogich siatek wywiadowczych. Etat SRI DOK nr IX tworzyło 5 stanowisk oficerskich. Agenda składała się z 3 referatów: kontrwywiadowczego, ogólnego i narodowościowego. Strukturę uzupełniała kancelaria prowadząca kartoteki, komórka maszynistek, atelier fotograficzne i stacja radiotelegraficzna. W terenie działała Agencja Informacyjna Brześć złożona z 7 agentów stałych i 67 agentów honorowych (doraźnych kontaktów operacyjnych). Referat prowadził także kursy dla podoficerów przyjmowanych do wywiadu. Komórki terenowe posiadały mieszkania konspiracyjne nazywane „kwaterą konspiracyjną”. Wojskowi i cywile z referatu w prowadzonych przez siebie działach posługiwali się fałszywą tożsamością, bazując na dokumentach wystawionych na fikcyjne nazwiska. Pierwszym kierownikiem referatu był kpt. Stanisław Małek.
Referat utrzymywał stałą współpracę z cywilnymi agendami bezpieczeństwa (policyjnymi i wojewódzką). Na polu kontrwywiadowczym współdziałał z Korpusem Ochrony Pogranicza. Ochraniał wszystkie większe ćwiczenia i manewry wojskowe na terenie okręgu korpusu, działając wg opracowanej tajnej instrukcji. Prowadził także zabezpieczenie przy zwiększonej liczbie nielegalnych manifestacji i zgromadzeń głównie związanych z ruchem komunistycznym.
Do najważniejszych jednak zadań należało likwidowanie wrogich siatek wywiadowczych. SRI DOK Nr IX w latach 1931-34 zakończył sukcesem wiele spraw szpiegowskich, m.in. afera „Łotysze”, afera Rychtera i towarzyszy (benzynowa), afera szpiegowska Dymitra Paktosa, „Pieszczanka”, afera w Biurze Projektów Melioracji Polesia, afera Piotra Bunka czy ujęcie szpiega Włodzimierza Daszyńskiego.
Zakończenie działalności Samodzielnego Referatu Informacyjnego DOK Nr IX nastąpiło we wrześniu 1939r. Zarządzeniem mobilizacyjnym został ewakuowany do granicy z Rumunią tak jak pozostałe jednostki.
Działalność wywiadowcza i kontrwywiadowcza SRI DOK nr IX jest ciekawym tematem nadającym się na szpiegowski film lub serial. Jak w wielu różnych aspektach historii II RP i tu pozostaje jeszcze wiele tajemnic i zagadek do rozwiązania. Mogą one rozpalić naszą wyobraźnię i zarazić pasją do historii.
Opracował: Dominik Litwiniuk